เข้าสู่ฤดูกาลของฝุ่น PM2.5 เมืองถูกปกคลุมด้วยมลพิษทางอากาศที่อาจมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่ส่งผลโดยตรงต่อร่างกายของผู้คนที่ต้องสูดอากาศหายใจทุกวัน กระทรวงสาธารณสุขเผยว่าคนไทย 38 ล้านคนอยู่ในพื้นที่ฝุ่น PM2.5 เกินมาตราฐาน และพบว่าเป็นปลุ่มเปราะบาง 15 ล้านคน กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ระบุอีกว่า การสัมผัสฝุ่นในระดับสูงและต่อเนื่องเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคระบบทางเดินหายใจ โรคหัวใจและหลอดเลือด โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) มีสถติออกมาว่าระหว่าง 1 ต.ค. 2566 – 1 ธ.ค. 2567 มีผู้ป่วยโรคที่มีความเกี่ยวข้องกับการสัมผัสฝุ่น ใน 6 โรค รวม 1,048,015 ราย รวมถึงส่งผลต่อสุขภาพจิตในระยะยาว ผลกระทบเหล่านี้ไม่ได้เกิดจาก “เหตุการณ์เฉพาะวัน” แต่สะสมจากการเผชิญอากาศเป็นพิษซ้ำ ๆ ในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะกับผู้ที่ไม่สามารถหลีกเลี่ยงสภาพแวดล้อมดังกล่าวได้
แรงงานกลางแจ้งอย่างไรเดอร์คือหนึ่งในกลุ่มเปราะบางที่ต้องเผชิญฝุ่นโดยตรงเช่นกัน งานศึกษาของบุญญิสา ชยันโต ชี้ว่า ไรเดอร์จำนวนมากทำงานบนท้องถนนวันละ 7-10 ชั่วโมง ซึ่งจะสามารถส่งได้ประมาณ 21-30 เที่ยวต่อวัน รายได้ผูกติดกับจำนวนรอบงานและเวลาออนไลน์ ยิ่งทำงานนาน ยิ่งต้องอยู่ท่ามกลางฝุ่น ความร้อน และการจราจรเป็นเวลายาวนาน แต่กลับไม่มีมาตรการคุ้มครองด้านอาชีวอนามัยที่ชัดเจน ไม่มีอุปกรณ์ป้องกันที่เป็นมาตรฐาน และไม่มีสิทธิหยุดงานเมื่อสภาพอากาศเป็นอันตราย การเผชิญ PM2.5 ของไรเดอร์จึงไม่ใช่ “ความเสี่ยงโดยสมัครใจ” แต่เป็นเงื่อนไขที่มากับการทำงาน
ในเชิงมานุษยวิทยา Timothy K. Choy เสนอว่า มลพิษทางอากาศไม่ใช่เพียงประเด็นสิ่งแวดล้อมหรือเทคนิค แต่เป็นประสบการณ์ทางร่างกายและสังคมที่ไม่เท่าเทียมกัน ผู้คนรับรู้ฝุ่นผ่าน “ร่างกายที่ต้องอยู่กับมัน” ไม่ใช่ผ่านตัวเลข AQI เพียงอย่างเดียว หากมองผ่านกรอบนี้ ร่างกายของไรเดอร์จึงกลายเป็นพื้นที่ที่เมืองและเศรษฐกิจผลักภาระต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมลงมาอย่างเงียบงัน ฝุ่น ความร้อน และความเสี่ยงด้านสุขภาพถูกดูดซับไว้ในชีวิตประจำวันของแรงงาน โดยไม่ถูกนับเป็นต้นทุนของระบบแพลตฟอร์มหรือเมืองที่พึ่งพาพวกเขา
เมื่อวันที่ 2 ธันวาคม 2568 ที่ผ่านมานี้ พัฒนา พร้อมพัฒน์ รมว.สาธารสุข ออกเตือนให้หลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งเพราะค่าฝุ่นสูงขึ้น ซึ่งอยู่ในระดับสีแดง 15 จังหวัด แต่สำหรับแรงงานกลางแจ้งและไรเดอร์ “การหลีกเลี่ยง” แทบเป็นไปไม่ได้ เพราะการหยุดทำงานหมายถึงการไม่มีรายได้ทันที ความเสี่ยงจึงถูกผลักให้เป็นเรื่องส่วนบุคคล หน้ากากกลายเป็นความรับผิดชอบของแรงงานแต่ละคน สุขภาพถูกทำให้เป็นต้นทุนที่ต้องยอมรับเพื่อแลกกับการอยู่รอดในแต่ละวัน สถานการณ์นี้สะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างของแรงงานแพลตฟอร์ม ที่มีการควบคุมการทำงานจริง แต่ไม่มีระบบคุ้มครองแบบแรงงานในระบบ
เมื่อฝุ่นควันถูกทำให้เป็น “เรื่องปกติของฤดูกาล” คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าอากาศวันนี้ดีหรือแย่ แต่คือ ใครคือคนที่ต้องอยู่กับอากาศนี้ตลอดทั้งวัน และระบบแรงงานของเรายอมให้ใครเป็นผู้แบกรับความเสี่ยงนั้น การพูดถึงฝุ่น PM2.5 จึงไม่อาจแยกออกจากคำถามเรื่องสิทธิแรงงาน ความเป็นธรรมด้านสุขภาพ และสิทธิในการมีอากาศที่ดีได้ โดยเฉพาะในสังคมที่พึ่งพาแรงงานแพลตฟอร์มมากขึ้นทุกปี
ในบริบทนี้ จึงเห็นว่า พระราชบัญญัติอากาศสะอาด จึงมีความหมายมากกว่าการจัดการสิ่งแวดล้อม พ.ร.บ.อากาศสะอาดไม่ได้ควรถูกมองเพียงในฐานะเครื่องมือควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษ แต่ควรถูกมองว่าเป็นกฎหมายด้าน ความเป็นธรรมด้านสุขภาพและแรงงาน เพราะคำถามสำคัญไม่ใช่แค่ว่า “ค่าฝุ่นเกินมาตรฐานหรือไม่” แต่คือ ใครคือคนที่ต้องอยู่กับอากาศนี้ตลอดวัน หากกฎหมายอากาศสะอาดไม่เชื่อมโยงกับการคุ้มครองแรงงานกลางแจ้ง เช่น มาตรการคุ้มครองสุขภาพ การชดเชยความเสี่ยง หรือสิทธิในการหยุดงานเมื่ออากาศเป็นอันตราย กฎหมายก็อาจแก้ปัญหาได้เพียงครึ่งเดียว และขณะเดียวกันก็ต้องแสดงให้เห็นว่าไรเดอร์ ไม่ใช่ “แรงงานอิสระ” (independent constructor/ freelancer) อย่างที่แพลตฟอร์มกล่าวอ้าง แต่เป็นลูกจ้าง จากแถลงการณ์ของกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เพราะส่วนนี้ก็สำคัญต่อการออกมาตราการคุ้มครองชีวิตคนทำงานของตัวแพลตฟอร์มเองด้วย
หมอกจาง ๆ ที่เรามองเห็น อาจเป็นเพียงฉากหลังของเมือง แต่สำหรับไรเดอร์ มันคือชีวิตการทำงานในแต่ละวัน และตราบใดที่ฝุ่นยังถูกมองว่าเป็น “ปัญหาทั่วไป” โดยไม่มองว่าใครคือคนที่แบกรับมันมากที่สุด ความไม่เป็นธรรมก็จะยังคงลอยค้างอยู่ในอากาศ ไม่ต่างจากฝุ่นที่เราหายใจเข้าไปทุกวัน
วงศธร แก้ววิลัย เขียน
เอกสารอ้างอิง
พีรดนย์ ภาคีเนตร. (2024). “‘ไรเดอร์‘ ต้องอิสระแค่ไหน ? แม้ถูกกดค่าแรง ไร้สวัสดิการ แต่ก็ยังทน” สืบค้นจาก: https://theactive.thaipbs.or.th/read/platform-labor-rights
นฤพนธ์ ด้วงวิเศษ. (2563). “มานุษยวิทยากับปัญหาฝุ่นควัน PM 2.5″ สืบค้นจาก:https://sac-research.sac.or.th/article-detail.php…
บุญญิสา ชยันโต. (2023). “ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตของผู้ขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหารในกรุงเทพ” สืบค้นจาก:https://digital.car.chula.ac.th/cgi/viewcontent.cgi…
สภาองค์กรของผู้บริโภค. (2568). “พรบ.อากาศสะอาด ต้องไม่ถูกแช่แข็ง” สืบค้นจาก:https://www.tcc.or.th/tcc_media/15112568_fresh-air_info/
Hfocus. (2025). “สธ.เผยคนไทย 38 ล้านคนอยู่ในพื้นที่ฝุ่น PM 2.5 เกินค่ามาตราฐาน พบเป็นกลุ่มเปราะบาง 15 ล้านคน” สืบค้นจาก:https://www.hfocus.org/content/2025/01/32758
Hfocus. (2025). “เตือนประชาชน-กลุ่มเสี่ยง งดกิจกรรมกลางแจ้ง หลังค่าฝุ่น PM 2.5 สูงเกิน 15 จังหวัด“ สืบค้นจาก:https://www.hfocus.org/content/2025/12/36251