วันอาหารโลก ใครกำหนดอนาคตอาหาร

By /

ในสัปดาห์ที่กรุงเทพฯ เป็นเจ้าภาพการประชุมประจำปีของธนาคารโลกและกองทุนการเงินระหว่างประเทศ ซึ่งตรงกับวันอาหารโลก 16 ตุลาคมของทุกปี เกษตรกรและเครือข่ายประชาชนกำลังตั้งคำถามถึงทิศทางการพัฒนาที่ส่งผลต่อชีวิตของพวกเขา ขณะที่ความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการลงทุนระหว่างประเทศเปิดคำถามสำคัญว่า ประเทศไทยจะเปลี่ยนผ่านไปสู่ระบบอาหารที่เป็นธรรมและรับมือกับวิกฤตภูมิอากาศได้อย่างไร

ระหว่างวันที่ 12–18 ตุลาคม 2569 นี้ กำลังมีเวทีที่ผู้กำหนดนโยบายและผู้แทนจากภาครัฐ ภาคธุรกิจ และภาคประชาสังคมร่วมแลกเปลี่ยนทิศทางเศรษฐกิจโลก การลงทุน และการพัฒนาในอนาคต ท่ามกลางความท้าทายจากภาระหนี้สิน ความเหลื่อมล้ำ และวิกฤตสภาพภูมิอากาศ

แต่ในช่วงเวลาเดียวกัน เครือข่ายเกษตรกรและภาคประชาชนก็ได้ออกมาเคลื่อนไหวเพื่อสะท้อนผลกระทบจากระบบเศรษฐกิจที่ให้ความสำคัญกับการเติบโตและการลงทุน คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าเศรษฐกิจจะเติบโตได้มากเพียงใด แต่คือการเติบโตนั้นสร้างความมั่นคงให้กับใคร ใครมีอำนาจกำหนดทิศทางการพัฒนา และใครต้องแบกรับต้นทุนจากการตัดสินใจเหล่านั้น

คำถามนี้เชื่อมโยงกับระบบอาหารโดยตรง เพราะอาหารไม่ใช่เพียงสินค้าที่ซื้อขายกันในตลาด แต่เป็นสิ่งจำเป็นต่อการดำรงชีวิต เป็นแหล่งรายได้ของเกษตรกร เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม และเป็นผลลัพธ์ของความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน เศรษฐกิจ และธรรมชาติ

เมื่ออาหารเป็นมากกว่าสินค้า

ระบบอาหารเชื่อมโยงตั้งแต่การถือครองที่ดิน การเข้าถึงเมล็ดพันธุ์และทรัพยากรการผลิต การเพาะปลูก การแปรรูป และการขนส่ง ไปจนถึงการบริโภค การเปลี่ยนแปลงในแต่ละขั้นตอนไม่ได้ส่งผลเฉพาะต่อราคาอาหาร แต่ยังกำหนดว่าใครสามารถผลิตอาหารได้ ใครมีอำนาจต่อรอง และผู้คนสามารถเข้าถึงอาหารที่มีคุณภาพอย่างเพียงพอหรือไม่

แม้เทคโนโลยีการผลิตจะก้าวหน้าขึ้น แต่การผลิตอาหารได้มากไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเข้าถึงอาหารอย่างเป็นธรรม เกษตรกรรายย่อยยังเผชิญความเสี่ยงจากต้นทุนการผลิตและราคาผลผลิตที่ผันผวน ขณะที่ผู้บริโภคได้รับผลกระทบจากราคาอาหารและกำลังซื้อที่แตกต่างกัน เมื่อความสำเร็จของระบบถูกวัดผ่านปริมาณการผลิต มูลค่าการค้า และประสิทธิภาพของห่วงโซ่อุปทาน ความมั่นคงของผู้ผลิตและสิทธิในการเข้าถึงอาหารของประชาชนอาจถูกลดความสำคัญลง

แนวคิด อธิปไตยทางอาหาร (Food Sovereignty) ซึ่งขบวนการเกษตรกร La Via Campesina ผลักดันในระดับนานาชาติตั้งแต่ปี 2539 และพัฒนาต่อผ่านปฏิญญานยาเลนี (Nyéléni Declaration) ในปี 2550 เป็นแรงผลักดันให้สังคมกลับมาพิจารณาว่าใครควรมีสิทธิกำหนดระบบอาหารและการเกษตรของตนเอง แนวคิดนี้ให้ความสำคัญกับอาหารที่ดีต่อสุขภาพ เหมาะสมกับวัฒนธรรม และผลิตด้วยวิธีการที่คำนึงถึงสิ่งแวดล้อม

อธิปไตยทางอาหารไม่ได้หมายความว่าแต่ละพื้นที่ต้องผลิตอาหารทุกอย่างด้วยตนเอง แต่หมายถึงการที่ผู้คนและชุมชนมีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของอาหารและทรัพยากรที่หล่อเลี้ยงชีวิต ไม่ถูกจำกัดบทบาทให้เป็นเพียงผู้ผลิตวัตถุดิบหรือผู้บริโภคในระบบที่ผู้อื่นเป็นผู้กำหนดเงื่อนไข

จากเวทีเศรษฐกิจโลกสู่อนาคตระบบอาหารไทย

แม้การประชุมประจำปีของธนาคารโลกและ IMF จะไม่ได้เป็นเวทีเจรจาระบบอาหารโดยตรงทั้งหมด แต่ทิศทางการเงิน การลงทุน และความร่วมมือระหว่างประเทศย่อมมีส่วนกำหนดเงื่อนไขการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศต่าง ๆ รวมถึงระบบอาหาร

หนึ่งในประเด็นสำคัญของการประชุมคือการระดมทุนภาคเอกชนเพื่อสนับสนุนการลงทุนและการสร้างงาน ขณะที่เวทีหารือระหว่างรัฐบาลไทยกับธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB) เมื่อวันที่ 15 ตุลาคม ครอบคลุมการพัฒนาระบบสาธารณสุข การบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยา การลงทุนสีเขียว และการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน โดยมีการแลกเปลี่ยนเอกสารข้อตกลงเงินกู้สำหรับโครงการพัฒนาระบบสาธารณสุขด้วย

ประเด็นเหล่านี้เกี่ยวข้องกับระบบอาหารมากกว่าที่เห็น เพราะน้ำเป็นทรัพยากรพื้นฐานของการเกษตร ส่วนพลังงานมีผลต่อต้นทุนการผลิต การแปรรูป และการขนส่งอาหาร การลงทุนที่ช่วยลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติหรือสนับสนุนการใช้พลังงานอย่างเหมาะสมจึงอาจเพิ่มความมั่นคงให้กับระบบอาหารได้

อย่างไรก็ตาม การลงทุนหรือข้อตกลงด้านการพัฒนาไม่ได้รับประกันว่าจะสร้างความเป็นธรรมโดยอัตโนมัติ ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับการออกแบบโครงการ การจัดสรรทรัพยากร และการมีส่วนร่วมของชุมชนที่ได้รับผลกระทบ หากการเปลี่ยนผ่านสีเขียวมุ่งเน้นการเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจเป็นหลัก โดยไม่คำนึงถึงการเข้าถึงที่ดิน เงินทุน และทรัพยากรของเกษตรกรรายย่อย ความยั่งยืนก็อาจกลายเป็นโอกาสของผู้ที่มีทุนพร้อมอยู่แล้ว ขณะที่ผู้ผลิตกลุ่มอื่นต้องแบกรับต้นทุนในการปรับตัว

ในทางกลับกัน หากการลงทุนสนับสนุนการฟื้นฟูระบบนิเวศ เกษตรนิเวศ การจัดการน้ำ และตลาดที่เป็นธรรม ก็อาจช่วยให้ผู้ผลิตปรับตัวต่อวิกฤตภูมิอากาศได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

ดังนั้น สิ่งที่ประเทศไทยควรติดตามไม่ใช่เพียงมูลค่าการลงทุนหรือจำนวนข้อตกลงที่เกิดขึ้น แต่รวมถึงเงื่อนไขในการดำเนินงาน การกระจายผลประโยชน์ และผลกระทบต่อผู้ผลิตกับชุมชนในระยะยาว ทั้งนี้ การหารือและข้อตกลงที่เกิดขึ้นระหว่างการประชุมยังไม่อาจใช้ยืนยันได้ว่าไทยได้กำหนดทิศทางระบบอาหารในอนาคตไว้แล้ว แต่เป็นโอกาสให้ตั้งคำถามว่าเราจะนำความร่วมมือเหล่านั้นมาใช้เพื่อสร้างระบบอาหารที่มั่นคงและเป็นธรรมขึ้นได้อย่างไร

ใครควรมีสิทธิกำหนดอนาคตของอาหาร

ในบริบทของวิกฤตภูมิอากาศและความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ คำถามเรื่องอาหารควรขยายไปไกลกว่าการทำให้มีอาหารเพียงพอ เพราะเรายังต้องพิจารณาว่าอาหารนั้นผลิตขึ้นภายใต้เงื่อนไขแบบใด ใครได้รัประโยชน์ และต้นทุนต่อผู้คนกับธรรมชาติถูกกระจายอย่างไร

การประชุมเศรษฐกิจระดับโลกอาจกำหนดกรอบความร่วมมือและทิศทางการลงทุน ขณะที่การตัดสินใจในระดับประเทศเป็นตัวกำหนดว่าโอกาสเหล่านั้นจะถูกนำไปใช้ในรูปแบบใด สำหรับประเทศไทย การเปลี่ยนผ่านระบบอาหารจึงไม่ควรเป็นเพียงส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์การเติบโตทางเศรษฐกิจหรือการเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน แต่ต้องเป็นวาระที่ให้ความสำคัญกับสิทธิของผู้ผลิต ความมั่นคงของชุมชน และความสมบูรณ์ของระบบนิเวศควบคู่กันไป

การสร้างระบบอาหารที่เป็นธรรมต้องอาศัยทั้งการลงทุนที่เหมาะสม นโยบายที่สนับสนุนผู้ผลิตรายย่อย การเข้าถึงทรัพยากรอย่างเท่าเทียม และพื้นที่ให้ประชาชนมีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของอาหารที่ตนเองบริโภค ความยั่งยืนไม่ควรเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้เฉพาะผู้ที่มีกำลังซื้อสูง และการเปลี่ยนผ่านไม่ควรทำให้คนที่มีทรัพยากรน้อยอยู่แล้วต้องแบกรับภาระมากขึ้น

เพราะอาหารหนึ่งจานไม่ได้เกิดขึ้นจากผู้ผลิตหรือผู้บริโภคเพียงคนเดียว แต่เชื่อมโยงกับที่ดิน น้ำ เมล็ดพันธุ์ แรงงาน ความรู้ วัฒนธรรม และระบบเศรษฐกิจที่ทำให้วัตถุดิบเหล่านั้นเดินทางมาถึงเรา การเปลี่ยนแปลงอาหารบนโต๊ะจึงไม่อาจแยกขาดจากการเปลี่ยนแปลงระบบที่อยู่เบื้องหลังได้

ท้ายที่สุด อนาคตของอาหารไม่ควรถูกกำหนดโดยตลาด เงินทุน หรือเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเป็นอนาคตที่ผู้ผลิต ชุมชน และผู้บริโภคมีส่วนร่วมกำหนดได้ โดยมีความเป็นธรรมต่อผู้คนและธรรมชาติเป็นหัวใจของการเปลี่ยนผ่าน

เครดิตภาพ : ประชาไท

เอกสารอ้างอิง

จำนวนคนดู: 1
Scroll to Top